Tarnip toqujuitsuuneranik ajoqersuut qanoq ililluni pilersoq
Tarnip toqujuitsuuneranik ajoqersuut qanoq ililluni pilersoq
„Toqup kingorna qanoq pisoqartarnersoq inuup anersaakkut eqqarsartaatsimigut allanit tamanit annermik sammisimavaa.“ — „ENCYCLOPÆDIA OF RELIGION AND ETHICS.“
1-3. Sokrates Platonilu tarnip toqujuitsuuneranik ajoqersuummut qanoq ilillutik siuarsaaqataasimappat?
ISUMALIUTERSORTARTOQ ilinniartitsisorlu 70-inik ukiulik guutiitsutut ajoqersuutinilu atorlugu inuusuttut isumaannik ajortunngorsaasutut pasillerneqarpoq. Eqqartuussisunut sassartinneqarpoq, naalli imminut illersorluaraluartoq eqqartuussisut isummaminnik aalajangiussereersimasut pisuutippaat toqumullu eqqartuullugu. Ilinniartitsisup utoqqaap eqqartuussaalluni toqutaanissani nalunaaquttap-akunnialunnik sioqqullugu ilinniartut eqqamini katersuussimasut tunngavilersuuterpaalunnik saqqummiussiffigai tarnip toqujuitsuuneranik toqumullu ersisariaqannginnermik qularunnaarsinniarlugit.
2 Toqumut eqqartuussaasoq taanna tassaavoq Sokrates, griikeri isumaliutersortartoq ukiunik naatsorsuisalerfitta siorna ukiuni 400-kkunni inuusimasoq. Sokratesip tunngavilersuutai taassuma ilinniartitaata Platonip kusanartumik allaatigisimavai allakkamini Apologien-imi (Sokratesip illersorluni oqaasii) aamma Faidon-imi. Sokrates Platonilu tarnip toqujuitsuuneranik eqqarsaammik saqqummiussisut siulliit ilaattut oqaatigineqartarput. Taakkuali ajoqersuummik tamatuminnga aallarniinngillat.
3 Soorlu tikissagipput inuup toqujuissuseqarneranik ajoqersuut oqaluttuarisaanermi siusinnerujussuakkut pilersimavoq. Sokratesilli Platonillu eqqarsaat tamanna ’kusassaannarsimavaat’ isumaliutersuuterpalaartumillu ilinniartitsissutigalugu, inunnut nuimasunut naliminni kingusinnerusukkullu inuusunut akueriuminarnerulersillugu.
Pythagorasimit pyramidenut
4. Sokratesip siorna griikerit uneriffik pillugu qanoq takorluuisarsimappat?
4 Griikerittaaq Sokrates Platonilu sioqqullugit inuusut toqup kingorna tarnip uumaannartarnera upperisimavaat. Pythagoras, griikeri matematikkimik ilisimatooq tusaamasaq ukiunik naatsorsuisalerfitta siorna 500-kkunni inuusoq, isumaqarpoq tarneq toqujuitsuusoq toqunermilu inummut allamut ingerlaqqittarluni. Taassuma siorna Thales Miletimiu, griikerit isumaliutersortartut tusaamasat siullersaattut oqaatigineqartartoq, isummersimavoq inuit, uumasut naasullu kisimiunngitsoq toqujuitsumik tarneqartut, kisianni aamma soorlu saviup kajungerisai toqujuitsumik tarneqartut, saviminermimmigooq nikitsitsisinnaagamik. Griikeritoqqat isumaqarsimapput toqusimasut tarnaat kuussuakkut Styxikkut ikaarunneqarlutik nunap iluani silarsuarmi ’uneriffimmik’ taaneqartumukaanneqartartut. Tassanigooq tarnit eqqartuussisorpaalunnit eqqartuunneqartarput parnaarussivimmi portusuunik qarmalimmi anniartinneqartussatut imaluunniit Elysionimi (Elysiumimi) pilluarlutik inuusussatut.
5, 6. Persiamiut tarneq pillugu qanoq upperisaqarsimappat?
5 Ukiunik naatsorsuisalerfitta siorna 600-kkunni Iranimi, imaluunniit Persiami, pruffiiti Zarathustramik atilik saqqummersimavoq upperisamillu zarathustrasiornermik taaneqartumik pilersitsilluni. Upperisarsiorneq tamanna Grækenland pissaanilissuanngunngikkallarmat Persiamiut naalagaaffissuanni atuussimavoq. Zarathustrasiortut allagaataanni ima allassimasoqarpoq: „Toqujuissutsimi naapertuilluartup tarnaa
naassaanngitsumik nuannaassaaq, sallutuulli tarnaa anniartinneqassaaq. Inatsisillu taakku Ahura Mazdap [„guuti ilisimasoq“-mik isumaqartoq] naalagaanerpaassutsimigut inassutigisimavai.“6 Tarnilli toqujuitsuuneranik ajoqersuut Zarathustra saqqumminngikkallarmalli Iranimiut upperisaannut ilaareersimavoq. Soorlu Iranimiutoqqat naggueqatigiit toqusut tarnaat isumassorniartarsimavaat nerisassanik atisanillu uneriffimmi nuannaarutigisinnaasaannik pilliivigisarnerisigut.
7, 8. Egyptenimiutoqqat tarneq pillugu qanoq upperisaqarsimappat?
7 Toqup kingorna inuunermik upperisaqarneq Egyptenimiut upperisarsiornerannissaaq qitiusimavoq. Egyptenimiut upperisimavaat toqusut tarnaat Osirisimit, uneriffiup guutianit qutsinnerpaamit, eqqartuunneqartartut. Assersuutigalugu papyrusimut titartakkat atorlugit allakkani ukiunik naatsorsuisalerfitta siorna 1300-kkunneernerarneqartuni oqaluttuarineqarpoq toqungasut guutiata, Anubisip, allattoq Hunefer Osirisimut sassartikkaa. Allattunngooq uummataa, nalunngeqatiginnissusianut assersuutaasoq, oqimaalutaaviup puugutaasartaata aappaanut ilineqarpoq, timmissallu meqqua ilumuussutsip naapertuilluassutsillu guutiata arnap niaqquminiititaa puugutaasap aappaanut ilineqarluni. Inernera guutip Thotip allaaseraa. Huneferip uummataa pisuussuteqartutut nanertuuteqannginnami meqqumit oqinneruvoq, Huneferilu Osirisip silarsuaanut isersinnaatitaalerpoq toqujuitsunngortinneqarlunilu. Papyrusimut titartakkani takuneqarsinnaavortaaq uumasorujuk arnaviaq oqimaalutaaviup saniani nikorfasoq, toqusoq misilinneqarnermini iluatsitsinngippat iinissaanut piareersimalluni. Egyptenimiut aamma toqusortatik aanaveersartarsimavaat Faraokkullu timaat toqungasut pyramidenut alutornaqisunut toqqortarsimallugit, isumaqaramik aatsaat timi aserutsaalineqarpat tarneq uumaannarsinnaasoq.
8 Tassa itsaq atugartuussutsit ilarpassui assigiimmik ajoqersuuteqarput, tassalu tarnip toqujuitsuuneranik ajoqersuummik. Ajoqersuut tamanna ataatsimik pilerfeqarpa?
Ajoqersuutip pilerfia
9. Egyptenimiutoqqat, Persiamiutoqqat griikeritoqqallu upperisamit sumit sunnerneqarsimappat?
9 „Itsaq silarsuarmi . . . Egyptenimi, Persiami Grækenlandimilu Babylonimiut upperisarsiornerata sunniutai nassaarineqarsinnaapput,“ taama allassimavoq atuakkami The Religion of Babylonia and Assyria-mi, professorimit Morris Jastrow nukarlermit University of Pennsylvaniamit, USA-meersumit, allanneqarsimasumi. Atuakkami nangilluni allassimavoq: „Allattarfinni Tell el-Amarnameersuni ersersinneqartutut Egyptenip Babyloniallu akornanni siusissukkut attaveqarsimaneq eqqarsaatigalugu Babyloniamiut isumaasa ileqquisalu Egyptenimi upperisarsiortunut sunniuteqarsinnaanissaat periarfissaqarluarsimavoq. Persiamiut mithrasiortuisa Babyloniamiut eqqarsaataannit sunnertissimanerat malunnartorujussuuvoq . . . Griikeritoqqat upperisarsiornikkut ilinniutaanni pisoqaanerusuni griikerillu upperisarsiornikkut ileqqulersuutaanni Semikkut ajoqersuutaasa akuulluinnarnerat ilisimasalinnit maanna ima akuerisaatigilersimavoq oqaaseqarfiginerusariaqarnaniluunniit. Semikkut ajoqersuutaat tamakku Babyloniamit aallaaveqarluinnarput.“ *
10, 11. Babylonimiut toqup kingorna inuuneq pillugu qanoq isumaqarsimappat?
10 Kisianni toqup kingorna qanoq pisoqartarnera pillugu Babylonimiut paasinnittaasiat Egyptenimiut, Persiamiut griikerillu tamatuminnga paasinnittaasiannit allaanerulluinnanngila? Babylonimiut pissarsualersaarutaanni Gilgameshimik taaguutilimmi oqaluttuarineqarpoq sapiitsuliortoq utoqqalilersoq Gilgamesh toqumut ersilluni toqujuissutsimik ujaasilluni angalasoq, naninaguli. Angalanermini naapitaata arnap inuusuttup viinnissanik tunguiaasartup allaat kajumissaarpaa inuunini tamanna atorluarniaannaqqullugu,
inuuneq naassaanngitsoq ujakkani nassaarinavianngimmagu. Oqaluttualiami oqariartuutaasoq tassaavoq toqu avaqqunneqarsinnaanngitsoq, toqujuissutsimillu neriuut takorluuinerinnaasoq. Tassa imaappa Babylonimiut inuunerup aappaqarneranik upperisaqanngitsut?11 Professori Morris Jastrow nukarleq oqarpoq: „[Babyloniami] inuit upperisarsiornikkulluunniit siuttut takorloorsimanngisaannarpaat pilersinneqareersimasumik piuneerussilluinnarnissamut periarfissaqartoq. Toqu [taakkua isumaat naapertorlugu] tassaavoq inuunermut allatut ittumut ikaarsaarfik, inuullu toqujuissuseqarneranik assortuinerup erseqqissaannarpaa toqup kingunerisaanik allatut ittumik inuulerneq qanoq avaqqussassaanngitsigisoq.“ Aap, Babylonimiuttaaq isumaqarsimapput inuuneq toqup kingorna arlaatigut ingerlaqqittartoq. Taama isumaqarnerat erserpoq toqusut assigiinngitsunik inuunerup aappaani atugassaannik ilivermut nassatassittaramikkik.
12-14. (a) Ulersuup kingorna tarnip toqujuitsuneranik ajoqersuut sumi pilerpa? (b) Ajoqersuut tamanna qanoq ililluni nunarsuarmut tamarmut siaruaassimava?
12 Aap, tarnip toqujuitsuuneranik ajoqersuutip Babylonitoqqameersuuneranut ersarissunik takussutissaqarpoq. Biibili, oqaluttuarisaanikkut eqqortuunermut takussutissalik, naapertussagaanni illoqarfik Babel, imaluunniit Babylon, Noap ernutaqqiutaanit Nimrodimit tunngavilerneqarsimavoq. * Noap nalaani ulersuaqareernerani ataasiinnarnik oqaaseqartoqarlunilu ataasiinnarmik upperisaqartoqarsimavoq. Nimrod Babel tunngavileramiuk illoqarfimmilu napasuliarsualiorami iluamik oqaatigalugu upperisamik nutaamik aallarniivoq. Biibilimi oqaluttuarineqartut ersersippaat Babelimi oqaatsinik paatsiveerutitsineq napasuliarsualiortut pilersaarutaata maangaannarneranik kinguneqarsimasoq. Nutaamik inuulerniarlutik avissaartuukkamik upperisartik nassarpaat. (1 Moses 10:6-10; 11:4-9) Taamaalilluni Babylonimiut upperisarsiornikkut ajoqersuutaat nunarsuarmut tamarmut siaruarput.
13 Kinguaariinnit oqaluttuarsiat naapertussagaanni Nimrod peqqarniitsumik toqutaasimavoq. Qularnanngitsumik toqunerata kingorna Babylonimiut kissaatigisimassavaat taassuma illoqarfimminnik tunngaviliisutut, nappaasutut kunngitullu siullertut ataqqinartinnissaa. Guuti Marduk (Merodak) Babylonip tunngaviliisuatut isigineqarmat ilisimatuut ilaasa ilimagaat Marduk tassaasoq Nimrod guutinngortitaq. Taamaappat inuup toqup kingorna uumaannartartumik tarneqarneranik takorluuisarneq Nimrodip toqunerata nalaani atuutereersimassaaq. Qanorluunniilli ikkaluarpat oqaluttuarisaanerup takutippaa Ulersuup kingorna Babelimi, imaluunniit Babylonimi, tarnip toqujuitsuuneranik ajoqersuut pilersimasoq.
14 Qanorli ililluni ajoqersuut tamanna ullumikkut upperisarsiornerit amerlanersaanni qitiulersimava? Immikkoortortami tulliuttumi sammineqassaaq ajoqersuut tamanna qanoq ililluni Kangiani upperisarsiornernut ilaalersimasoq.
[Quppernerup ataani ilanngussat]
^ imm. 9 Tell el-Amarna tassaavoq Egyptenimi illoqarfiup Akhetatonip, ukiunik naatsorsuisalerfitta siorna 1300-kkunni napparneqarsimasorineqartup, illukui.
^ imm. 12 Takukkit quppernerit 37-54 atuakkami Bibelen — Guds ord eller menneskers?-imi, Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc.-ip saqqummersitaani.
[Atuaqqissaarnermi apeqqutit]
[Qupp. 6-mi assiliartat]
Tarnernik uneriffimmiittunik Egyptenimiut takorluugaat
[Qupp. 7-mi assiliartaq]
Sokrates oqarsimavoq tarneq toqujuitsuusoq