Na‘e Ngaohi Kitautolu ke Mo‘ui Ta‘engata
KO HAI ‘iate kitautolu ‘oku ‘ikai loto ke fiefia ‘i he mo‘ui fuoloa mo mo‘ui fiefiá? Sioloto atu ki he fakaofo ko ia kapau na‘e lava ke tau mo‘ui ta‘engata ‘i he mo‘ui lelei pea mo fiefia! Te tau feohi lahi ange mo hotau ngaahi ‘ofa‘angá, folau ‘i he māmaní, fakalakalaka ange ‘etau ngaahi pōto‘í, poto ange, pea ako lahi ange ki ha me‘a pē ‘oku tau mahu‘inga‘ia ai.
‘Oku ta‘efakanatula nai ‘a e fa‘ahinga holi ko iá? Ko e hā ‘oku loto ai ‘a e kakaí ke mo‘ui fuoloá? ‘Oku tala mai ‘e he Tohi Tapú ko e ‘Otuá ‘okú ne ‘ai ha holi ‘i loto ‘iate kitautolu. (Tangata Malanga 3:11) ‘Oku toe pehē ai “Ko e ‘Otuá ko e ‘ofa.” (1 Sione 4:8) ‘Oku fe‘ungamālie ki ha ‘Otua ‘ofa ‘okú ne fakatupu kitautolu fakataha mo e holi ke mo‘ui ta‘engata pea ‘ikai malava ke tau a‘usia ‘a e holi ko iá?
Ko e mo‘oni, ‘oku ‘ikai fie mate ha taha. Ko hono mo‘oní, ‘oku fakamatala‘i ia ‘e he Tohi Tapú ko ha “fili.” (1 Kolinitō 15:26) Ko e fa‘ahinga ‘oku mate kei si‘i, ko e fa‘ahinga te nau mo‘ui fuoloa atu, ka ‘e faai atu pē ‘o nau mate. Ki he tokolahi, ko e fakakaukau atu ki aí ‘oku nau ongo‘i hoha‘a mo manavahē. ‘E faifai ange pea lava ke ikuna‘i ‘a e fili ko ení? ‘E malava ia?
FAKAMO‘ONI ‘O HA ‘AMANAKI
Te ke ‘ohovale nai ‘i hono ‘ilo‘i na‘e ‘ikai ko e taumu‘a ‘a e ‘Otuá ki he tangatá ke mate? Ko e tohi Sēnesí ‘okú ne ‘omai ‘a e fakamo‘oni ko e taumu‘a ‘a e ‘Otuá ki he tangatá ke mo‘ui ta‘engata ‘i he māmaní. Na‘e fakatupu ‘e Sihova ko e ‘Otuá ‘a e māmaní mo e me‘a kotoa aí he na‘á ne fiema‘u ki he fa‘ahinga ‘o e tangatá ke nau mo‘ui mo fiefia. Na‘e fakatupu leva ‘a e ‘uluaki tangatá, ‘a ‘Ātama, pea tuku ia ki he palataisí, ko ha ngoue ‘i ‘Īteni. Hili iá, “Na‘e ‘afio ‘a e ‘Otuá ki he me‘a kotoa pē na‘á ne Sēnesi 1:26, 31.
ngaohí, pea vakai, kuo lelei ‘aupito.”—Na‘e haohaoa hono fakatupu ‘o ‘Ātama, ‘i he ‘īmisi ‘o e ‘Otuá. (Teutalōnome 32:4) Ko e uaifi ‘o ‘Ātamá, ‘a ‘Ivi, na‘e haohaoa ‘a ‘ene fakakaukaú mo hono sinó. Na‘e tala ange ‘e Sihova kiate kinaua: “Mo fanafanau mo fakatokolahi pea fakafonu ‘a e māmaní pea mo pule ki ai, pea pule ki he ika ‘o e tahí mo e ngaahi me‘amo‘ui ‘oku puna ‘o e langí mo e me‘amo‘ui kotoa pē ‘oku ngaue ‘i he funga ‘o māmaní.”—Sēnesi 1:28.
Ke fakafonu ‘a e māmaní ‘aki hona hakó na‘e fiema‘u ki ai ‘a e taimi. Na‘e ma‘u fānau ‘a ‘Ivi, pea toe ma‘u fānau mo ‘ene fānaú kae ‘oua ke fonu ‘a e māmaní ‘o hangē ko ia na‘e fakataumu‘a ki ai ‘a e ‘Otuá. (‘Aisea 45:18) ‘Ikai ‘oku ‘uhinga lelei ke fakakaukau atu ki hono foaki ‘e Sihova kia ‘Ātama mo ‘Ivi ‘a e ‘amanaki ko iá kapau ko e fakataumu‘á ia ke na mo‘ui taimi nounou pē ke na sio ki he‘ena fānaú mo hona fanga mokopuná, pea ‘ikai ‘aupito ‘ilo‘i ‘a e iku‘angá?
Toe fakakaukau atu ki he fekau ke na pule ki he fanga manú. Na‘e tala kia ‘Ātama ke fakahingoa ‘a e fanga manú, pea na‘e fiema‘u ki ai mo e taimi. (Sēnesi 2:19) Ka ke pule kiate kinautolú ‘e ‘uhinga ia kuo pau ke ne ako ‘o fekau‘aki mo kinautolu pea ‘ilo‘i ‘a e founga ke tokanga‘i ai kinautolú. Pea ‘oku toe fiema‘u mo e taimi lahi ki ai.
Ko e fakahinohino ko ia ‘a e ‘Otuá ke fakafonu ‘a e fo‘i māmaní pea mo pule ki he fanga manú ‘oku fakahaa‘i ai na‘e fakataumu‘a kia ‘Ivi mo ‘Ātama ke na mo‘ui ‘i ha taimi fuoloa ange. Ko e mo‘oni, na‘e mo‘ui ‘a ‘Ātama ‘i ha vaha‘a taimi fuoloa ‘aupito.
KO E TAUMU‘A ‘A E ‘OTUÁ KI HE TANGATÁ KE MO‘UI TA‘ENGATA ‘I HE MĀMANI PALATAISÍ
NA‘A NAU MO‘UI FUOLOA ‘AUPITO
‘Ātama ta‘u 930
Mētuisela ta‘u 969
Noa ta‘u 950
‘Ahó ni ta‘u 70-80
‘Oku fakahaa‘i ‘e he Tohi Tapú na‘e ‘i ai ‘a e taimi na‘e mo‘ui fuoloa ange ai ‘a e tangatá ‘iate kitautolu ‘i he ‘aho ní. ‘Oku pehē ai: “Ko e ngaahi ‘aho kotoa ‘o e mo‘ui ‘a ‘Ātamá na‘e fe‘unga mo e ta‘u ‘e 930.” Pea toki hoko atu ai ‘a e kau tangata kehe ‘e toko ono na‘a nau mo‘ui ‘o laka hake ‘i he ta‘u ‘e 900! Ko Seti, ‘Īnosi, Kēnani, Sēleti, Mētuisela, pea mo Noa. Na‘a nau mo‘ui kotoa ki mu‘a ‘i he Lōmaki ‘i he ‘aho ‘o Noá—na‘e mo‘ui ‘a Noa ‘i he ta‘u ‘e 600 ki mu‘a pea toki hoko ‘a e Lōmakí. (Sēnesi 5:5-27; 7:6; 9:29) Na‘e lava fēfē ke hoko ‘o nau mo‘ui fuoloá?
Ko e kau tangata ko ení na‘a nau mo‘ui ‘o ofi ki he taimi na‘e haohaoa ai ‘a e fa‘ahinga ‘o e tangatá. Mahalo pē ko e ‘uhinga ia na‘a nau mo‘ui fuoloa aí. Ka ‘oku anga-fēfē ‘a e kaunga ‘a e haohaoá ki he mo‘ui fuoloa angé? Pea ‘i he founga fē ‘e ikuna‘i ai ‘a e maté? Ke ma‘u ‘a e talí, ‘oku fiema‘u ke tau ‘uluaki mahino‘i ‘a e ‘uhinga ‘oku tau tupu ai ‘o motu‘a pea maté.